کالبــد شکـــافی یک عبـــارت

«طراحی ایرانی» چیست؟

ایمــان آگـــاه- کارشناس ارشد معماری / مؤسس گروه معماران آگاه

  • پنجشنبه 18 مرداد 1397 ساعت 12:52

اخبار => مقاله های معماری و شهرسازی

«طراحی ایرانی» چیست؟

در پاسخ به این پرسش احتمالاً توقع دارید که در مدح طراحی ایرانی و رابطه‎ی عمیق آن با روحِ انسانِ ایرانی سخنرانی کنم و به‌عنوان یک معمار تلاش کنم تا تخیل‎تان را به رویایی‎ترین فضاهای معماری و نقش‌مایه‌های ایرانی ببرم! از هویت گمشده سراغ بگیرم و از نوستالژیک روزهای از دست رفته با آه و فغان یاد کنم. یا شاید تصور کنید که می‎خواهم از جهانی شدن (از دهکده‎ی جهانی و عصر انفجار اطلاعات) برایتان بگویم و تأکید کنم بر کهنه شدن مفاهیمی مانند هویت و هر تعبیری که یک پسوند ناسیونالیستی نخ‎نمای ایرانی به دنباله‌ی آن چسبیده است. شاید کمی محترمانه‎تر؛ یک متن دقیق و پُر ارجاع درباره‎ی شرایط امروز جهان و بی‎معنا شدن واژه‎ی ایرانی بنویسم و گوش‎هایتان را از این پر کنم که همه‎ی ما باید باور کنیم که در دهکده‎ی جهانی امروز، دیگر دوران ماندن در مرزهای جغرافیایی و سخن گفتن از هویت ایرانی گذشته است!
باور کنید که به نظرم همه‎ی این تصورات با همه‎ی تفاوت‎های عمیقشان به یک اندازه دچار خطا هستند. من با همه‎ی این جنس تحلیل‎ها به یک اندازه ناسازگارم؛ چرا که تصورم این است که اساساً مسئله، جای دیگری است. جایی که شاید در ابتدای امر اصلاً به ذهنمان نرسد.

«بنـــای عبــارت»
تصور می‎کنم مشکل پیش از آنکه مربوط به تصمیمی بزرگ، مبتنی بر یک جهان‎بینی کلان باشد، دقیقاً مربوط به خودِ استفاده از واژه‎ها در این تعبیر و تصور مبهم از معنای ایشان است. اجازه بدهید قدری موضوع را باز کنیم؛ بدیهی است زمانی که ترکیب «طراحی ایرانی» را به‌کار می‌بریم به مفهومی کلی اشاره داریم.
یعنی احتمالاً گونه‎ای از طراحی مورد نظر است که دارای ویژگی‎های خاصی است که صفت «ایرانی» را می‎پذیرد. حال باید بپرسیم که این مفهوم را از کجا آورده‎ایم؟ در ساده‎ترین حالت می‎توانیم تصور کنیم که تعبیر «طراحی ایرانی» یک مفهوم انتزاع‌شده از تعداد کثیری نمونه‌های یافتنی است که می‌توانیم آنها را چه در تاریخ ایران و چه در هنر و معماری معاصرمان بجوییم. این‎طور تصور کنیم که مصداق‎های زیادی از «طراحی ایرانی» در اختیارمان است که می‎توانیم عناصر مشابه و تکرار شده‎ای را در ایشان تشخیص دهیم و هر نمونه‌ی تازه‎ای را که چنین عناصری دارد «طراحی ایرانی» بنامیم. اما خوب می‎دانیم که یافتن مصداق «طراحی ایرانی» در روزگار معاصر، چیزی شبیه به کیمیاگری است. آنچه که امروز در زمینه‎ی معماری و طراحی ایرانی انجام می‎شود، واجد چنان تنوعی است که بتوان عناصر مشابه را در آنها سراغ گرفت و صد البته که این تنوع، اقتضای روزگار جدید است.
آن‎گاه که برای یافتن مصادیق «طراحی ایرانی» به تاریخ رجوع می‎کنیم، با حجم عظیمی از آثار روبرو می‎شویم که هرکدام به نحوی بیش و پیش از آنکه ماهیت واحدی به نام «هنر، معماری و یا طراحی ایرانی» را نمایندگی کنند، نماینده‎ی یک دوره‎ی تاریخ سیاسی این سرزمین و حاکمیت و تصمیمات سیاسی آن برهه‎ی خاص هستند. حتی اگر بعد از بررسی و مطالعه‎ی بسیار در لابه‎لای تاریخ هنر و معماری‎مان موفق شدیم تا فهرستی تهیه کنیم از ویژگی‎هایی که اگر در طراحی امروز تکرار شوند صفت ایرانی برازنده آنها می‎شود، باز مسئله اینجاست که بسیاری از این ویژگی‎ها احتمالاً مرتبط با فضای زیستی دوره‎ی تاریخی خاصی است و امکان بازآفرینی‎اش به هزار و یک دلیل (از محدودیت‎های شهرهای امروزی و ضوابط حاکم بر آن تا مسائل اقتصادی و ارزش زمین و ذائقه‎ی جدید) در عصر ما وجود ندارد.

بنابراین یافتن یک ذات مشترک برای این نمونه‎ها در تاریخ ساده نیست. و اگر هم میسر شود، راهی به معماری امروزمان نمی‎گشاید. تردید ندارم که می‎بایست این سرنخ را رها کرد. از این وضعیت می‎توان این‎طور نتیجه گرفت که تعبیر «طراحی ایرانی» مفهومی انتزاع‌شده از مصادیق بسیار نیست و خلاصه آنکه این تعبیر، یک «مفهوم ذهنی» است. یعنی صرفاً در ذهن ساخته شده و در عین حال که از مطالعه‎ی مصادیق و انتزاع از ایشان پدید نیامده است، سودای یافتن مصادیق بیرونی را برای خود دارد. و این رویای دست‎نیافتنی برخی از معماران و طراحان ماست که تلاش می‎کنند مصداق این مفهوم ذهنی در روزگار خودشان باشند و غفلت بزرگ، بی‎توجهی به این نکته است که پیش از اینکه بخواهیم نماینده‎ی سربلندی برای این تعبیر ذهنی باشیم، می‎بایست ابهام و کدورت را از سیمای این تعبیر بزداییم. و دقیقاً به همین دلیل برای پرداختن به تحلیل آن لازم است به‌جای جستجو در آفاق و اَنفُس به سراغ معنای واژگان سازنده‎ی تعبیر برویم و مصادیق ایشان را جستجو کنیم تا شاید راهی برای رسیدن به توصیفی راه‌گشا از این مفهوم ذهنی بیابیم. این تعبیر ذهنی ساخته‌شده از دو کلمه‎ی «طراحی» و «ایرانی» است. تنها راه تحلیل این مفهوم، به دلایل پیش‎گفته، تحلیل واژه‎هاست و اینکه ببینیم وقتی از این تک‎واژه‎ها استفاده می‎کنیم و ترکیب «طراحی ایرانی» را می‎سازیم، دقیقاً به چه چیزهایی ارجاع می‎دهیم.

«مبنــای عبـــارت»
تکلیف واژه‎ی «طراحی» روشن است. می‎توان مصادیق و فعالیت‎های بسیاری در جهان یافت که اطلاق نام «طراحی» بر آنها خالی از اِشکال و مورد قبول همگان و عقل سلیم است.
همچنین با اندکی اغماض می‎توانیم تعریف قابل قبولی از «طراحی» ارائه کنیم به‌طوری که بیشتر مصادیق آن را توضیح دهد، مثلاً بگوییم:
«طراحی عبارت است از کُنِشی در جهت خلق یک ساختار، مرکب از عناصر مختلف که عنصر ترکیب‎یافته، ارزشی بیش از جمعِ جبری عناصر سازنده‎اش دارد».
اما آن‎گاه که به واژه‎ی «ایرانی» می‎رسیم تازه بحث و جدل آغاز می‎شود؛
این «ایرانی» حاکی از چیست؟ آیا به مرزهای جغرافیایی امروز این سرزمین دلالت می‎کند یا مرزهای جغرافیایی ایران در تاریخ؟ مرزهای ما در تاریخ کجا بوده است و به چه منطقه‎ای می‎توان صفت ایرانی را نسبت داد؟ آیا به این معنا نباید افغان‎ها را هم بخشی از ایرانی‎ها به شمار آوریم؟ و اهالی بسیاری از مناطق دیگر که امروزه در مرزهای سیاسی ایران قرار ندارند اما روزگاری بخشی از خاک این سزمین بوده‎اند؟
آیا معماری ایشان را هم می‎توان «طراحی ایرانی» نامید؟
این مناقشه سرِ دراز دارد و پرداختن بدان در حوصله‎ی این یادداشت نیست اما آنچه که لازم است به آن توجه کنیم محل نِزاع یعنی همین واژه‎ی «ایرانی» است.
خلاصه اینکه ذهنی بودن مفهوم «طراحی ایرانی» و مناقشات پیرامونِ شرح واژگانی و معناشناختی‎اش چنان این تعبیر را مبهم نگاه می‎دارد که هرگونه فهم مشترک از آن به کلی مختل می‎شود و طبیعی است که از این مسیر نتوانیم به توصیف و تعریفی برسیم که قاتق نان معماری امروزمان شود.

در واقع می‎توان این‎گونه نتیجه گرفت که نِزاع، بیرون از حوزه‎ی طراحی و معماری بر سر واژه‎ی «ایرانی» و مِصداق آن موجب این ابهام شده است و تَسَری آن به حوزه‎ی طراحی، مشکلاتی برایمان ایجاد کرده است. حال در این وضعیت بغرنج چه باید کرد؟ و چگونه می‎توانیم این مفهوم ذهنی را به معماری و طراحی در شهرمان نزدیک کنیم؟
تصور می‎کنم اگرچه در وجه ایجابی، مشکلات فراوان است اما از وجه سَلبی می‎توان به این مسئله پرداخت؛ یعنی اینکه ببینیم دست کم چه طراحی‌هایی قطعاً و مطلقاً ایرانی نیستند!

«نبـــایدها»
بدون هیچ ارزش‎داوری مبنی بر اینکه استفاده از عناصر غیرایرانی در معماری و طراحی در ایران خوب است یا بد، می‎توان به مواردی اشاره کرد که امروزه در سیمای شهرهای ما به وفور قابل تشخیص‎اند اما ایرانی نیستند. در عین حال لازم است اشاره کنیم که خاستگاه بسیاری از ساختارهای مدرنی که در طراحی امروز به‌کار می‎روند ایرانی نیست، اما از آنجا که اسـاساً نشان دادیم که امروز «طــراحی ایرانی» فی‌نفسه مفهوم مبهمی است، نمی‎توانیم راجع‌به ایرانی نبودن این ساختارها و عناصر و طراحی‎های مدرن قضاوت کنیم چرا که امروز همه‎ی ما چه بخواهیم و چه نخواهیم در سیطره و محاصره‎ی مظاهر روزگار جدید، هم ایرانی و هم مدرن هستیم! اما آنجا که پای تاریخ به میان می‎آید و طراح و معمار ما به سراغ نقوش، طرح‎ها و اجزایی از معماری تاریخی غیرایرانی می‎رود، می‌توانیم به ضرس قاطع راجع‌به بی‌ارتباطی آن با «طراحی ایرانی» اظهار نظر کنیم. لازم به یادآوری نیست که در بخش وسیعی از زمین‎های شمال شهر تهران بناهایی ساخته شده است که مرجع ارجاع و دلالت‎اش در خوشبینانه‎ترین حالت و بهترین نمونه‎ها، کاریکاتوری از گونه‎ی معماری یونانی، رومی و کلاسیک است که اکثراً به شکل نادرستی کپی‌برداری شده‌اند. طبیعی است که با قاطعیت می‎توانیم بگوییم؛ اگرچه نمی‎توان درباره‌ی «طراحی امروز ایرانی» به روشنی سخن گفت و نمونه آورد اما مثل روز روشن است که این طرح‎ها ایرانی نیست و البته باید یادآوری کرد که مربوط به هیچ جای دیگری هم نیست؛ بلکه کولاژ و سرهم‎بندی سهل‎انگارانه‎ای از عناصر تاریخی مناطق دیگرِ جهان است.

«و در آخــــر»
برای نزدیک شدن به پاسخ ایجابی برای پرسش «طراحی ایرانی چیست؟» راه دراز و همت بالایی مورد نیاز است. به گمانم تنها راه نزدیک شدن به این ساحت، الگو گرفتن از عناصر فرهنگی‎ای است که اِتِصّاف صفت ایرانی به آنها مورد پذیرش همگان است و مصادیق بسیاری در روزگار ما دارند؛ مانند ادبیات ایرانی، موسیقی ایرانی، فرش ایرانی و نمونه‎هایی از این دست. اینها پیش از آنکه واژه‎ی «ایرانی» در ساخت تعبیرشان معنا و مصداق بیابد، خود مصادیقی اصیل برای خود یافته‎اند. معماری نیز به‌عنوان دومین هنر تاریخیِ این سرزمین بعد از ادبیات می‎توانست و می‎بایست امروز، اصالت و اقتداری مشخص داشته باشد که به دلایل بسیار از جمله ارتباطاتش با صنعت، سیاست، اقتصاد و فرهنگ عمومی جامعه این موقعیت را ندارد و ناگزیر راه یافتن تعریف و توصیفی برای «طراحی ایرانی» همچنان راهی ناپیموده است.


ارسال نظر

ارسال


بازگشت۱۵میلیارد از تخلف مالی به نظام مهندسی/نظام ارجاع کارشفاف شد

بازگشت۱۵میلیارد از تخلف مالی به نظام مهندسی/نظام ارجاع کارشفاف شد

رئیس سازمان نظام مهندسی ساختمان استان تهران، از شفاف‌سازی سامانه ارجاع کار و امکان مشاهده کلیه پروژه‌های نظارتی، از سوی همه اعضای نظام مهندسی خبر داد.

برنامه ای برای افزایش وام مسکن نداریم/ تداوم ساخت مسکن کم درآمدها

برنامه ای برای افزایش وام مسکن نداریم/ تداوم ساخت مسکن کم درآمدها

وزیر راه و شهرسازی گفت: قصد و برنامه ای برای افزایش وام مسکن نداریم، چرا که معتقدیم این اقدام موجب افزایش قیمت مسکن خواهد شد و اقشار کم درآمد برای تامین مسکن بیشتر دچار مشکل می شوند.

متوسط قیمت مسکن تهران از متری۱۰میلیون گذشت/افزایش ۳۹درصدی معاملات

متوسط قیمت مسکن تهران از متری۱۰میلیون گذشت/افزایش ۳۹درصدی معاملات

بر اساس اعلام دفتر برنامه ریزی و اقتصاد مسکن وزارت راه و شهرسازی میانگین قیمت هر متر مربع واحد مسکونی در معاملات بهمن ماه تهران ۱۰ میلیون و ۶۶ هزار تومان برآورد شده است.

 شهردار تهران: پشت بام فروشی بررسی می شود

شهردار تهران: پشت بام فروشی بررسی می شود

شهردار تهران با بیان اینکه تاکنون گزارشی از «پشت بام فروشی» در پایتخت دریافت نکرده ام تصریح کرد: احداث کانکس در پشت بام ها بررسی خواهد شد.

 22 میلیون نفر در بافت های فرسوده زندگی می کنند

22 میلیون نفر در بافت های فرسوده زندگی می کنند

عضو هیات مدیره شرکت بازآفرینی شهری ایران گفت: براساس آمارهای موجود 22 میلیون نفر از جمعیت کشور در بافت های فرسوده شهری زندگی می کنند که فقر شهری، عدم ایمنی و بحران هویتی از مهمترین مسائل آنهاست.

 400 هزار واحد مسکن در کشور احداث می شود

400 هزار واحد مسکن در کشور احداث می شود

وزیر راه و شهرسازی گفت: احداث 400 هزار واحد مسکونی در کشور برای سال ‌های 98 و 99 با اولویت خانه اولی ها در دستور کار قرار گرفته است.

 مجتمع مسکونی 584واحدی کارگران گل گهر سیرجان افتتاح شد

مجتمع مسکونی 584واحدی کارگران گل گهر سیرجان افتتاح شد

مجتمع مسکونی 584واحدی کارگری تعاونی های پیمانکاران منطقه گل گهر سیرجان با حضور وزیر مسکن راه و شهرسازی شامگاه دوشنبه افتتاح و مورد بهره برداری قرار گرفت .

امضای ۷۵۰۰ میلیارد تومان تفاهم نامه در شهرهای جدید

امضای ۷۵۰۰ میلیارد تومان تفاهم نامه در شهرهای جدید

امروز در جریان برگزاری همایش فرصتهای سرمایه گذاری که در شهر جدید هشتگرد برگزار شد، تفاهم نامه‌هایی برای احداث پروژه‌های مختلف مسکونی، تجاری، رفاهی و درمانی به ارزش تقریبی ۷۵۰۰ میلیارد تومان به امضا رسید که از جمله آنها ۴۴ تفاهم نامه به ارزش ۳۰۰۰ میلیارد تومان در هشتگرد بود.

 افزایش ۳۳۰ درصدی واحدهای مسکونی کشور در ۴۰ سال اخیر

افزایش ۳۳۰ درصدی واحدهای مسکونی کشور در ۴۰ سال اخیر

وزیر راه وشهرسازی از افزایش ۳۳۰ درصدی تعداد واحدهای مسکونی طی ۴۰ سال اخیر خبر داد.

 رشد قیمت مسکن کمتر از نرخ تورم خواهد بود

رشد قیمت مسکن کمتر از نرخ تورم خواهد بود

یک کارشناس مسکن با تاکید بر اینکه رشد قیمت در هر کالایی با آغاز سال جدید رخ می دهد و این موضوع برای مسکن هم اجتناب ناپذیر است گفت:قیمت مسکن به گونه ای افزایش یافته که قدرت خرید به شکل قابل توجهی کاهش یافته است.

تهران و باغ های شمیران

تهران و باغ های شمیران

اگربخواهید در تهران این کلان شهر پر از برج شلوغی و آشفتگی روزی را به گردش بگذرانید ودر این گردش تاریخ فرهنگ هنر و طبیعت را جستجو کنید شاید هیچ کجا بهتر از مناطق شمالی آن نباشد، منطقه‌ای که تا چندی پیشتر جدای از تهران فعلی و ییلاقی  برای دارالخلافه نشینهای تهرانی بود. منطقه‌ای که به نام شمرون خوانده می‌شود و هنوز هم ساکنان امروزی

آدرس اشتباه به سرمایه‌گذاران مسکن!

آدرس اشتباه به سرمایه‌گذاران مسکن!

یک کارشناس اقتصاد مسکن با بیان این‌که آمار نشان می‌دهد معاملات شهر تهران در بازه قیمتی ۷۵۰ میلیون تومان انجام می‌شود، گفت: شاخص‌هایی همچون رشد و میانگین قیمت‌های فعلی از مناطق برخوردار شهر تهران این آدرس اشتباه را به سرمایه‌گذار می‌دهد که در مناطق مرفه‌نشین اقدام به ساخت و ساز کند؛ در حالی که عمده آپارتمان‌های خالی از سکنه تهران در این مناطق قرار دارد.

 مخالفت دبیر کانون انبوه‌سازان با کارت اعتباری مصالح مسکن/ ۴۰۰هزار درخواست برای وام مسکن

مخالفت دبیر کانون انبوه‌سازان با کارت اعتباری مصالح مسکن/ ۴۰۰هزار درخواست برای وام مسکن

دبیر کانون انبوه سازان کشور با بیان اینکه وضعیت بازار مسکن در سال آینده بستگی به نرخ تورم دارد، گفت:پرداخت کارت اعتباری مصالح و دخالت دولت در بازار مفید نیست.

 خانه ۸۸متری در تهران ۲۰۰میلیون تومان!

خانه ۸۸متری در تهران ۲۰۰میلیون تومان!

بررسی قیمت روز مسکن در تهران حاکی از آن است که یک خانه مسکونی ۳۰۶ متری در دروازه شمیران به قیمت ۱.۵ میلیارد تومان و آپارتمان ۸۸ متری در تهرانسر به قیمت ۲۰۰ میلیون تومان معامله شده است.

۲برنامه دولت برای خانه‌دارکردن ارزان مردم/ کاهش ۱۵درصدی قیمت مسکن با کارت اعتباری مصالح

۲برنامه دولت برای خانه‌دارکردن ارزان مردم/ کاهش ۱۵درصدی قیمت مسکن با کارت اعتباری مصالح

وزیر راه و شهرسازی با بیان "باید بتوانیم در جهت عمران و آبادانی کشور بیشتر و کارآمدتر از گذشته ایفای نقش کنیم" گفت: دولت ۲ برنامه برای خانه‌دارکردن ارزان مردم را در دستور کار دارد.

 ارزش ریالی پروژه‌های نیمه تمام در کشور چقدر است؟

ارزش ریالی پروژه‌های نیمه تمام در کشور چقدر است؟

به گفته رییس کمیسیون عمران مجلس و اطلاعات رسمی، ۶۰۰ هزار میلیارد تومان پروژه نیمه تمام در کشور وجود دارد اما با تعدیل قیمت ها، به نظر می رسد امروز نزدیک به «هزار هزار میلیارد تومان» پروژه نیمه تمام در کشور وجود داشته باشد که به طور میانگین حدود ۵۰ درصد پیشرفت داشته اند؛ با توجه به اینکه این میزان از سرمایه های مردم درگیر پروژه های نیمه تمام مانده و در تنگنا هستیم، نباید وارد پروژه هایی شویم که با اولویت ها تطبیق ندارد.

 هزینه بالای خرید اوراق تسهیلات مسکن

هزینه بالای خرید اوراق تسهیلات مسکن

در حالی که تسهیلات خرید مسکن در تهران در بهترین حالت حداکثر تا یک چهارم هزینه خرید یک واحد مسکونی ۶۰ متری را پوشش می دهد، اما هزینه خرید اوراق این تسهیلات، ۱۰ درصد ارزش وام است.